Εξερευνώντας τις λύσεις – Αντίδοτο στον τουρκικό υπερεξοπλισμό

Ποιος ο “δρόμος” που μπορεί να ακολουθήσει η χώρα μας σε θάλασσα και αέρα και σε συμμαχία με τις ΗΠΑ.

Του Δρ. Κωνσταντίνου Γρίβα*, πρωτοδημοσιεύθηκε στο περιοδικό “Επίκαιρα”, 17 Νοεμβρίου 2017.

[dropcap size=small]Σ[/dropcap]το προηγούμενο άρθρο στα “Επίκαιρα” αναφερθήκαμε στα οφέλη που θα προέκυπταν για την Ελλάδα αν στο παρελθόν είχε αποκτήσει το ναυτικό σύστημα Aegis, στο πλαίσιο της λειτουργίας της ως οργανικού στοιχείου της αμερικανικής γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής. Ωστόσο, η ευκαιρία αυτή ενδέχεται να προκύψει εκ νέου στο μέλλον. Όπως υποστηρίχθηκε στο προηγούμενο τεύχος, αν η Ελλάδα όντως επιδιώκει να ενισχύσει δραστικά τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, μπορεί να το επιτύχει συνδεόμενη με το κυρίαρχο ναυτικό στοιχείο της αμερικανικής γεωπολιτικής ταυτότητας και η σύνδεση αυτή μπορεί να προκύψει με την επιλογή του Aegis από το Πολεμικό Ναυτικό. Βέβαια, όλα αυτά με την παραδοχή οτι η στρατηγική ενίσχυση των ελληνοαμερικανικών σχέσεων είναι πράγματι η βέλτιστη επιλογή για την Ελλάδα. Κάτι το οποίο δεν ειναι καθόλου σίγουρο. Όπως αναφέρθηκε στο προηγούμενο τεύχος, ούτε η Ελλάδα οφείλει να λειτουργεί ως γεωπολιτικό εξάρτημα των Ηνωμένων Πολιτειών ούτε είναι βέβαιη μια καθολική ρήξη Άγκυρας – Ουάσιγκτον, η οποία θα καθιστούσε την Ελλάδα το ανατολικό σύνορο του NATO και χώρα πρώτης γραμμής για τις ΗΠΑ. Για την ακρίβεια, κάτι τέτοιο ειναι εξαιρετικά δύσκολο να συμβεί και η αμερικανική πολιτική μάλλον θα επιμείνει στην επένδυση της στην ισλαμοποιημένη Τουρκία του Ερντογάν για μια σειρά απο λόγους που ξεφεύγουν από το στενό πλαίσιο αυτού του κειμένου. Ωστόσο αν πράγματι ισχύει, έστω και εν σπέρματι, η προοπτική της ουσιαστικής αναβάθμισης των ελληνοαμερικανικών σχέσεων και χρειαζόμαστε κάποιο εξοπλιστικό πρόγραμμα ως καταλύτη για να προχωρήσει η διαδικασία αυτή, ας το κάνουμε τουλάχιστον με στοιχειωδώς ορθολογικά κριτήρια.

©KBM / Iskander-E
©KBM / Iskander-E

Ανάγκη δικτυοκεντρικών δομών μάχης

Όπως ο γράφων έχει υποστηρίξει σε προηγούμενα αρθρα του στα “Επίκαιρα”, η επιλογή του “αόρατου” μαχητικού αεροσκάφους F-35 Lightning II για την Ελλάδα θα ήταν μια εξέλιξη που ενδεχομένως θα υπονόμευε αντί να ενισχύσει την ελληνική άμυνα. Το F-35 ειναι ένα εξαιρετικά δαπανηρό οπλικό σύστημα που έχει υπερπροβληθεί χάρη στην (υποτιθέμενη) “αορατότητα” του, με κίνδυνο να θεωρηθεί ότι, αν το αποκτήσουμε, δεν θα χρειαζόμαστε τίποτε άλλο, αφού, παρεμπιπτόντως, δεν θα έχουμε και χρήματα για οτιδήποτε άλλο. Η προοπτική αυτή διαφάνηκε στην κριτική που ασκήθηκε για τον εκσυγχρονισμό των F-16, η οποία θα μπορουσε να εστιάσει στο επιχείρημα ότι με τα χρήματα που θα δαπανηθούν για τον σκοπό αυτό θα μπορούσαν να αγοραστούν περί τα 20 F-35, αν και το νούμερο ειναι εξαιρετικά αισιόδοξο. Με άλλα λόγια, εμμέσως πλην σαφώς, υποστηρίχθηκε να αφήσουμε την υπάρχουσα αεροπορική μας δύναμη να απαξιωθεί, με αποτέλεσμα σε μερικά χρόνια πρακτικά να μη υφίσταται, για να αποκτήσουμε 20 “υπερμαχητικά”. Δηλαδή, να καταργήσουμε ουσιαστικά την Αεροπορία μας χάρη μιας μικροσκοπικής αεροπορικής δύναμης, που θα αποτελειται όμως από “αόρατα” F-35. Ακόμη και αν το F-35 ήταν όντως το μαγικό τεχνούργημα που υποστηρίζουν οι λατρευτές του εν Ελλάδι, η λογική αυτή ειναι πάλι σαθρή. Δεν μπορείς να χτίζεις την πυραμίδα της στρατιωτικής σου ισχύος απο την κορυφή αφήνοντας τη βάση της να καταρρεύσει. Τόσο απλά.

Ωστόσο, το γεγονός παραμένει οτι το F-35 έχει πλέον φετιχοποιηθεί στην ελληνική κοινή γνώμη και η μελλοντική απόκτηση του μάλλον ήδη έχει δρομολογηθεί, κάτι που φαίνεται οτι είναι και η επιλογή σχεδόν ολόκληρου του πολιτικού συστήματος, στο πλαίσιο της κυρίαρχης πλέον φαντασίωσης περί μίας “σωτήριας” μελλοντικής ελληνοαμερικανικής στενής σχέσης. Ακόμη όμως και αν το F-35 εισάγει όντως κάποιες ικανότητες στο ελληνικό στράτευμα, θα φέρει μαζί του και νέες αχίλλειες πτέρνες, ενω, πέρα απο το υψηλό κόστος αγοράς, το κόστος συντήρησης ενδέχεται να ειναι εξωπραγματικά μεγάλο, οπότε η απόκτηση και η διατήρηση σε υπηρεσία μεγάλου αριθμού μαχητικών (δηλαδή περισσότερων των 20) θα ειναι μάλλον εκτός πραγματικότητας, ακόμη και αν με κάποιο μαγικό τρόπο καλυτερεύσουν σημαντικά τα δημόσια οικονομικά. Εκτός πια και αν καταργήσουμε όλο μας το στράτευμα για να εξοικονομήσουμε τα απαιτούμενα χρήματα για την αγορά και την συντήρηση των F-35…

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το F-35 δεν σχεδιάστηκε για να λειτουργεί στα μελλοντικά πεδία των μαχών ως «μοναχικός πρωταθλητής». Αντιθέτως, επιδιώκεται να λειτουργεί ως οργανικό απάρτιο ενός ενιαίου «συστήματος συστημάτων» (system of systems) και όχι να πάρει πάνω του όλο το βάρος μιας πολεμικής αναμέτρησης, όπως φαίνεται ότι πιστεύουν οι πιστοί του εν Ελλάδι. Άρα, αν πράγματι θέλουμε να αξιοποιήσουμε τον μικροσκοπικό αριθμό των F-35, που ενδεχομένως παραγγείλουμε στο μέλλον -και κατά την άποψη του γράφοντος δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα 15 αεροσκάφη-, ο μόνος τρόπος είναι να τα εντάξουμε σε μια δικτυοκεντρική (network centric) δομή μαζί με άλλα συστήματα. Αυτή η δομή θα λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος, αυξάνοντας εκθετικά τις δυνατότητες μιας μικρής δύναμης. Δηλαδή, να κάνουμε ό,τι κάνουν οι ίδιοι οι Αμερικανοί για το F-35 σε επιχειρησιακά περιβάλλοντα σαν αυτό που αναμένεται να λειτουργήσει στο ελληνοτουρκικό σύστημα, δηλαδή πρωτίστως στο Αιγαίο.

©U.S. Marine Corps photo by Cpl. N.W. Huertas/Flickr
©U.S. Marine Corps photo by Cpl. N.W. Huertas/Flickr

Συνεργαζόμενα συστήματα

Για το Αμερικανικό Ναυτικό λοιπόν, το F-35 είναι ένα εξαρτώμενο σύστημα μάχης από τα πολεμικά πλοία με Aegis, των οποίων αποτελεί ουσιαστικά έναν ευέλικτο απομακρυσμένο αισθητήρα και η δουλειά του δεν είναι τόσο να πολεμά όσο να μεταδίδει δεδομένα στοχοποίησης γι’ αυτά, αφήνοντάς τα εν συνεχεία να προσβάλουν τους εχθρικούς στόχους με πυραύλους πολύ μεγάλου βεληνεκούς. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια το Ναυτικό των ΗΠΑ έχει αναπτύξει ένα νέο πυραυλικό σύστημα που είναι σε θέση να αξιοποιεί πλήρως τις δυνατότητες αυτών των δικτυοκεντρικών λειτουργιών. Το σύστημα αυτό είναι ο πύραυλος SM-6, ο οποίος συνεργάζεται με το σύστημα Aegis και μπορεί να προσβάλει στόχους σε πολύ μεγάλες αποστάσεις, που αγγίζουν τα 500 χλμ., αξιοποιώντας ακριβώς δεδομένα από απομακρυσμένους αισθητήρες, όντας σε θέση να προσβάλει τόσο αεροσκάφη όσο και πλοία επιφανείας και πιθανώς στο μέλλον και χερσαίους στόχους.

Πριν από περίπου ένα έτος μάλιστα ανακοινώθηκε ότι το Ναυτικό των ΗΠΑ διασύνδεσε το F-35B με την τελευταία έκδοση του Aegis, εντάσσοντάς το στην ενιαία αρχιτεκτονική μάχης NIFC-CA (Fire Control-Counter Air). H NIFC-CA έχει σχεδιαστεί για να ενοποιεί πολεμικά πλοία και αερομεταφερόμενους αισθητήρες σε μια αδιαίρετη οργανική δομή, ώστε να μπορεί να ελέγχει εκτεταμένες περιοχές. Στο Ναυτικό των ΗΠΑ, η NIFC-CA διαθέτει τέσσερα κομβικά συστήματα, το Aegis, τους πυραύλους SM-6, το σύστημα πληροφορικής ενοποίησης και συνδιαχείρισης δεδομένων και όπλων CEC (Cooperative Engagement Capability) και το ιπτάμενο ραντάρ E-2D Hawkeye. To F-35 χρησιμοποιείται απλώς ως απομακρυσμένος αισθητήρας, εναλλακτικά των ιπτάμενων ραντάρ, ώστε να εντοπίζει στόχους πέρα από την εμβέλεια των ραντάρ των πλοίων για να μπορούν να τους προσβάλουν με τους πυραύλους SM-6 σε πολύ μεγάλες αποστάσεις. Στους στόχους αυτούς περιλαμβάνονται και χαμηλά ιπτάμενοι πύραυλοι cruise που βρίσκονται σε αποστάσεις πολλών εκατοντάδων χλμ. από το πλοίο απ’ όπου εκτοξεύονται οι SM-6. Μια σχετική δοκιμή διεξήχθη στις 12 Σεπτεμβρίου του 2016, όταν ένα F-35B, χρησιμοποιώντας το σύστημα ζεύξης δεδομένων MADL (Multi – Function Advanced Data Link), μετέδωσε δεδομένα στοχοποίησης σε ένα σύστημα Aegis της προηγμένης έκδοσης Baseline 9.C1, το οποίο εξαπέλυσε έναν πύραυλο SM-6 και προσέβαλε τον στόχο που ήταν ένα μη επανδρωμένο αερόχημα MQM-107.

Κατά την άποψη του γράφοντος, λοιπόν, το βέλτιστο αμερικανικό οπλικό σύστημα, από επιχειρησιακής άποψης, για την Ελλάδα δεν είναι το F-35, αλλά το σύστημα ναυτικής αεράμυνας Aegis, σε συνδυασμό με τη δικτυοκεντρική του υποδομή, όπως είναι το λογισμικό «κοινοκτημοσύνης» αισθητήρων και όπλων CEC, και με πυραυλικά συστήματα ικανά να προσβάλουν στόχους και στους τρεις χώρους (domains) μάχης (στεριά, αέρα, θάλασσα), σε τέτοιες αποστάσεις που θα καλύπτουν όλο το εύρος και βάθος του ελληνοτουρκικού θεάτρου επιχειρήσεων. Τα F-35 μόνον επικουρικά θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν, αν η απόκτησή τους καταστεί αναπόφευκτη, όχι γιατί είναι πράγματι απαραίτητη και επωφελής, αλλά για λόγους τεχνολογικού φετιχισμού.

Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης

Σε κάθε περίπτωση, από μόνο του το σύστημα Aegis θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην αντιμετώπιση των δύο οπλικών συστημάτων που ενδέχεται να ενταχθούν στο τουρκικό οπλοστάσιο την ερχόμενη δεκαετία και μονοπωλούν αυτή τη στιγμή τη συζήτηση περί της τουρκικής απειλής στην Ελλάδα. Των μαχητικών F-35 και του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400.

Για τα πρώτα, καταρχάς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο κατεξοχήν αρμόδιος για να διαθέτει τις τεχνολογίες και τις μεθοδολογίες για να εντοπίζει τα «αόρατα» στα ραντάρ F-35 είναι μάλλον ο ίδιος τους ο δημιουργός, δηλαδή η Lockheed Martin, που κατασκευάζει και το Aegis. Πολλώ δε μάλλον που οι νεότερες εκδόσεις του συστήματος ενισχύουν διαρκώς τις ικανότητές τους να εντοπίζουν αεροσκάφη stealth, σαν τα κινεζικά J-20, μια και τα τελευταία θεωρούνται ως μια από τις σημαντικότερες απειλές που θα κληθεί να αντιμετωπίσει το Ναυτικό των ΗΠΑ στο κοντινό μέλλον.

Αξίζει δε να σημειωθεί ότι το Aegis δεν επιδιώκει να εντοπίζει τα αεροσκάφη stealth μόνο με τη βελτίωση του ραντάρ και του λογισμικού ανάλυσης δεδομένων, αλλά και με τη δικτυοκεντρική του φιλοσοφία, η οποία του επιτρέπει να λαμβάνει και να συνθέτει δεδομένα από πλήθος αισθητήρων διαφορετικού τύπου. Στην περίπτωση δε της Ελλάδας, πλοία με Aegis θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως σταθμοί σύντηξης δεδομένων από περιφερειακούς αισθητήρες, επίγειους και εναέριους, κατανεμημένους στην αρχιπελαγική δομή του Αιγαίου.

Βολή τορπίλης MU-90
Βολή τορπίλης MU-90

Επιπροσθέτως, η είσοδος του S-400 στην τουρκική αεράμυνα, ακόμη κι αν αυτό διαθέτει μόνο τους πυραύλους 48Ν6 με βεληνεκές 250 χλμ. και όχι τους 40Ν6 με βεληνεκές 400 χλμ., θα μετατρέψει όλο σχεδόν τον χώρο του Αιγαίου σε μια πολύ επικίνδυνη περιοχή για τα ελληνικά μαχητικά αεροσκάφη. Άρα θα απαιτηθεί ένα εναλλακτικό ή έστω συμπληρωματικό σύστημα προβολής ισχύος στον αέρα πέραν των αεροσκαφών. Δηλαδή, ένα πλέγμα αεράμυνας εκτεταμένων περιοχών. Επίγεια αντιαεροπορικά συστήματα δεν μπορούν να καλύψουν πλήρως τον χώρο του Αιγαίου. Το μόνο σύστημα του δυτικού οπλοστασίου που θα μπορούσε να λειτουργήσει αποτελεσματικά σε αυτόν τον ρόλο θα ήταν ένα δίκτυο πλοίων με Aegis, εφοδιασμένων με πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς όπως είναι ο SM-2 και κυρίως ο SM-6, που θα μπορούν να προσβάλουν ιπτάμενους στόχους πέραν του ορίζοντος, από αποστάσεις εκατοντάδων χλμ., αξιοποιώντας δεδομένα στοχοποίησης από απομακρυσμένους αισθητήρες. Υπό μία έννοια, λοιπόν, το Aegis θα μπορούσε να αποτελέσει ένα είδος ασύμμετρου αντιδότου των S-400.

To βαλλιστικό οπλοστάσιο της Άγκυρας

Όμως δεν είναι μόνο τα τουρκικά F-35 και οι S-400 που θα πρέπει να μας απασχολούν. Εξαιρετικά επικίνδυνο είναι και το τουρκικό βαλλιστικό οπλοστάσιο. Κατά την άποψη του γράφοντος είναι θέμα χρόνου να εισαχθούν στο Αιγαίο όπλα και μεθοδολογίες αντιπρόσβασης και άρνησης περιοχής (A2/AD), όπως κατευθυνόμενοι βαλλιστικοί πύραυλοι εναντίον πλοίων (ASBM). To ενδεχόμενο αυτό έχει ενισχυθεί περαιτέρω πριν από περίπου έναν χρόνο, μετά την ανακοίνωση από τον αμερικανικό στρατό της αντίληψης (concept) του «πολυχωρικού» και «διαχωριστικού» πολέμου (multi domain και cross domain warfair αντίστοιχα), η οποία προβλέπει την ανάπτυξη εξειδικευμένων χερσαίων συστημάτων για την προσβολή κινούμενων στόχων, όπως είναι ένα έκδοχο ASBM του πυραύλου ATACMS, ικανό να προσβάλει κινούμενα πλοία σε βεληνεκές 300 χλμ.

Υπάρχει σοβαρή πιθανότητα στη δεκαετία του 2020 το Αιγαίο να καταστεί ένας απαγορευτικός χώρος δράσης για τις φρεγάτες γενικής χρήσης, σαν αυτές που διαθέτει σήμερα το Ελληνικό Ναυτικό, η ηλικία των περισσότερων εκ των οποίων, παρεμπιπτόντως, προσεγγίζει την τριακονταετία. Δηλαδή, πλησιάζουν πλέον τα όρια ζωής τους. Άρα μια ναυτική δύναμη στο μέλλον, που θα θέλει να επιβιώσει στον χώρο του Αιγαίου, θα πρέπει να διαθέτει επαρκείς ικανότητες άμυνας εναντίον αεροσκαφών stealth, κατευθυνόμενων αντιπλοϊκών βαλλιστικών πυραύλων cruise υψηλής ταχύτητας, καθώς και τη δυνατότητα να ασκεί προβολή ισχύος από αποστάσεις ασφαλείας.

Κατά την άποψη του γράφοντος, ο ελληνικό στόλος επιφανείας της επόμενης δεκαετίας θα πρέπει αποτελείται από έναν μικρό αριθμό προηγμένων φρεγατών αεράμυνας περιοχής (ας πούμε τεσσερις ή πέντε) σε συνδυασμό από έναν μεγαλύτερο αριθμό μικρών σκαφών, με χαρακτηριστικά stealth, και την ικανότητα να επιχειρούν αποτελεσματικά στα δύσκολα νερά του Αιγαίου στα πρότυπα των νορβηγικών Skjold, στα οποία θα μπορούσαν να σχεδιαστούν και να κατασκευαστούν εγχωρίως. Τα πλοία αυτά πρέπει να ειναι δικτυοκεντρικά ενοποιημένα έτσι ώστε να μην διαμορφώνουν ένα άθροισμα, αλλά ένα γινόμενο ισχύος, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο πλέγμα προσβολής ισχύος με μεγάλες ανοχές σε πλήγματα.

rp_Aegis-DDG-109.jpg

Το Aegis στη νέα Ανατολική Μεσόγειο

Αυτά σε πολύ γενικές γραμμές όσον αφορά στο θέμα των επιχειρησιακών ικανοτήτων και των αντιδότων σχετικά με τα μελλοντικά τουρκικά F-35, τους S-400 και τα εξειδικευμένα αντιπλοϊκά πλέγματα αντιπρόσβασης και άρνησης περιοχής. Εκτός όμως από αυτά, η λογική της απόκτησης αμερικανικών οπλικών συστημάτων υποτίθεται ότι έχει και γεωπολιτική δυναμική.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο είναι που η επιλογή του Aegis για την Ελλάδα προσφέρει τις περισσότερες ευκαιρίες. Όπως είχαμε υποστηρίξει και στο προηγούμενο άρθρο των «Επικαίρων», ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να ενισχύσει μια χώρα τη θέση της στην αμερικανική γεωστρατηγική είναι να «κουμπώσει» στη ναυτική ισχύ των ΗΠΑ, δεδομένου ότι η γεωπολιτική ταυτότητα των Ηνωμένων Πολιτειών είναι αυτή της κατεξοχήν ναυτικής δύναμης του πλανήτη. Και σπονδυλική στήλη της ναυτικής ισχύος των ΗΠΑ είναι το Aegis. Συμμαχικές χώρες των ΗΠΑ που διαθέτουν το Aegis θεωρούνται αυτομάτως χώρες πρώτης γραμμής για την αμερικανική στρατηγική. Και αν κάτι τέτοιο ίσχυε στο παρελθόν, ισχύει πολύ περισσότερο σήμερα. Και αυτό γιατί οι ΗΠΑ έχουν να αντιμετωπίσουν την πρόκληση του Ναυτικού της Κίνας, το οποίο μέχρι το 2025 αναμένεται να έχει καταστεί το μεγαλύτερο στον πλανήτη, αφήνοντας το Αμερικανικό Ναυτικό στη δεύτερη θέση. Αυτό σημαίνει ότι πολύ μεγάλο μέρος της αμερικανικής ναυτικής ισχύος, αναγκαστικά, θα απορροφηθεί από τις απαιτήσεις στον Ειρηνικό, αφήνοντας κενά σε άλλα σημεία του πλανήτη, όπου θα χρειαστεί η συνδρομή πολύτιμων συμμάχων. Ένας τέτοιος χώρος είναι και η Ανατολική Μεσόγειος, ιδιαίτερα δε αν προχωρήσει η ενεργειακή της ενοποίηση, ώστε να αποτελέσει μια περιφερειακή δεξαμενή υδρογονανθράκων, που θα περιορίσει την εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο. Όμως η ενεργειακή αυτή ενοποίηση θα «πατήσει» πάνω σε μια υποδομή ισχύος και αυτή την υποδομή θα την προσφέρει πρωτίστως μια αεροναυτική δύναμη ανοιχτής θάλασσας. Μια δικτυακά ενοποιημένη δύναμη, λοιπόν, πολεμικών πλοίων με ικανότητες «διαχωρικής» προβολής ισχύος σε μεγάλες αποστάσεις θα ήταν άκρως πολύτιμη για την υλοποίηση αυτού του σκοπού.

Επιπροσθέτως, τα επόμενα χρόνια αναμένεται η δραστική ενίσχυση των πυραυλικών οπλοστασίων (τόσο των βαλλιστικών πυραύλων όσο και των πυραύλων cruise) επικίνδυνων για τη Δύση κρατικών αλλά και υποκρατικών δρώντων στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, όπως είναι η Χεζμπολλάχ και η Χαμάς. Αρα η ύπαρξη εξειδικευμένων πλοίων αεράμυνας περιοχής θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμη για την προστασία, για παράδειγμα, υπεράκτιων εξεδρών άντλησης πετρελαίου ή φυσικού αερίου αυτής της ενοποιημένης δυτικής ενεργειακής δομής.

Rafael Advanced Defense Systems | Πύραυλος Spike SR της Rafael προσβάλλει ένα στατικό άρμα μάχης M-60 κατά τη διάρκεια επίδειξης με πραγματικά πυρά στους δυνητικούς πελάτες που πραγματοποιήθηκε στο νότιο Ισραήλ τον Δεκέμβριο του 2016.
Rafael Advanced Defense Systems | Πύραυλος Spike SR της Rafael προσβάλλει ένα στατικό άρμα μάχης M-60 κατά τη διάρκεια επίδειξης με πραγματικά πυρά στους δυνητικούς πελάτες που πραγματοποιήθηκε στο νότιο Ισραήλ τον Δεκέμβριο του 2016.

Κεφαλαιοποίηση από τώρα

Εν κατακλείδι, αν πράγματι θέλουμε να επενδύσουμε σε μια στενή στρατηγική σχέση με τις ΗΠΑ, ας το κάνουμε τουλάχιστον με σωστό τρόπο και όχι με τη συνήθη λογική της Ψωροκώσταινας. Το πόσο σοφή βέβαια θα ήταν μια παρόμοια επένδυση είναι άκρως αμφίβολο και κατά την άποψη του γράφοντος θα αποδειχθεί μια ακόμη φενάκη. Αλλά αυτή τη στιγμή, η προοπτική αυτή έχει σχεδόν μονοπωλήσει τις επιλογές των πολιτικών ελίτ αλλά και της επιστημονικής διεθνολογικής κοινότητας στην Ελλάδα, έχοντας καταστεί σχεδόν μονόδρομος.

Σε όλα τα παραπάνω βέβαια μπορεί να προκύψει η ρεαλιστική αντίρρηση ότι, πολύ απλά, η απόκτηση πολεμικών πλοίων με Aegis ή οποιουδήποτε άλλου συστήματος από την Ελλάδα είναι απλώς εκτός οικονομικής πραγματικότητας αυτή τη στιγμή. Και πράγματι, μάλλον έτσι είναι. Από την άλλη, δεν έχει φθάσει το «τέλος της ιστορίας» για τους ελληνικούς εξοπλισμούς και αργά ή γρήγορα θα αγοράσουμε οπλικά συστήματα. Ενδέχεται μάλιστα ότι για τα F-35 πολύ γρήγορα θα βρούμε χρήματα…

Ωστόσο, το ενδιαφέρον της γεωπολιτικής αξιοποίησης των αγορών πολεμικού υλικού, όταν γίνονται σωστά, είναι ότι μπορείς να αρχίσεις να τις κεφαλαιοποιείς ξεκινώντας από το στάδιο της συζήτησης. Άλλωστε, η αμερικανική γεωστρατηγική σχεδιάζεται με ορίζοντα δεκαετιών. Άρα, αν πράγματι η συμμετοχή στο Aegis αποτελεί κλειδί για την είσοδο της Ελλάδας στον σκληρό πυρήνα των κρίσιμων συμμάχων των ΗΠΑ, τότε από μόνη της η εκδήλωση πρόθεσης αρκεί για να ενισχύσει δραστικά τον ρόλο της χώρας μας στην αμερικανική στρατηγική.

(*) Ο Κωνσταντίνος Γρίβας είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Γεωπολιτικής στην Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και διδάσκει «Γεωγραφία της Ασφάλειας στην Ευρύτερη Μέση Ανατολή» στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on reddit
Reddit
Share on telegram
Telegram
Doukas Gaitatzis

Doukas Gaitatzis

Παρατηρητής και ιστογράφος θεμάτων αμυντικής τεχνολογίας. Δεσμευμένος με τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις και παθιασμένος με οτιδήποτε στρατιωτικό.

11 Απαντήσεις

  1. Μπορειτε να αντιληφθειτε,οταν η γεωπολιτικη νησος ελεγχει την ηπειρωτικη γη τοτε νομοτελειακα η γεωπολιτικη Υπερνησος ελεγχει τον Πλανητη.Προκειται να δειτε την προσπαθεια ελεγχου της Υπερνησου με εναν τροπο οπως στον Μεσαιωνα, οπου το Καστρο ελεγχε καταλυτικα την περιοχη εκτος απο περιοδους πολιορκειας.Μπορειτε να προβλεψεται τον ασταθμητο παραγοντα της Αλεζια (what if ), και μην ξεχνατε το Θηριο αναγνωριζει μονο Θηρια,ολοι οι αλλοι ειναι θροφη.

  2. Καποιες καλοπροαιρετες παρατηρησεις για μερικες λεπτομερειες, γενικα νομιζω ειναι σωστη η θεση του αρθρογραφου και το γεωπολιτικο νοημα της. Τα Skjold μπορει να τα κατατασσουν ως κορβετες οι νορβηγοι, ομως προκειται επι της ουσιας για ταχεα στελθ σκαφη 270τνς σχεδιασμενα για το γνωστο αναγλυφο των φιορδ που απλωνονται κατα μηκος στις εγγυς ηπειρωτικες ακτες τους.
    https://qph.ec.quoracdn.net/main-qimg-e1ad3fd975578675684ab3fad36d414b
    Ειναι δηλ πλοια αντιστοιχα των Ρουσσεν και οχι απλα δεν μπορουν να αντικαταστησουν Φ/Γ, αλλα γενικα ειναι επικινδυνο να το αναφερουμε εστω σαν ιδεα που δεν προκειται να πραγματοποιηθει. Το Αιγαιο Πελαγος (Βορειο-Κεντρικο-Νοτιο) λογω εκτασης, ανομοιομορφιας και ιδιαζουσων καταστασεων θαλασσης ειναι ενας ενιαιος χωρος αμυνας που παρουσιαζει μερικη μονο ομοιοτητα με το συμπλεγμα των φιορδ και σε συγκεκριμενες περιοχες εκ των οποιων πολλες βρισκονται στα συνορα με τα ΜΑ παραλια μακρια απο τον ηπειρωτικο κορμο. Επειδη τα χαρ/κα στελθ εχουν μεγαλη χρησιμοτητα για τετοια μικρα ταχεα σκαφη, μια εγχωρια σχεδιαση μπορει οντως να αντικ/σει παλαιες ΤΠΚ συμπληρωνοντας την επανεξεταζομενη μελλοντικη οροφη με τις Ρουσσεν. Η αξια του στελθ για πλοια δεν ειναι ιδιας φυσης με τα ευελικτα στον εναεριο χωρο μαχητικα Α/Φ, αλλα κατα γενικη ομολογια μειωνονται οι πιθανοτητες συνεχους παρακολουθησης στο νησιωτικο περ/λον. Οσον αφορα την απαιτουμενη οροφη των μεγαλων πλοιων (κυριες μοναδες), ειναι αποτελεσμα πολλων παραγοντων για να αναλυθουν σε σχολια. Καιρια δεδομενα που πρεπει γενικα να λαμβανονται υπ’οψιν ειναι η εκταση των προστατευομενων θαλασσιων συγκοινωνιων, οι χρονοι καλυψης των τομεων, οι προγραμματισμενες ακινησιες, οι εμπολεμες αναπληρωσεις απωλειων/πληγματων/βλαβων, οι προσεχεις δυνατοτητες και αριθμοι του αντιπαλου, η οικονομια/ναυπηγικη ικανοτητα, οι διακρατικες/πελατειακες σχεσεις, οι ειρηνικες/συμμαχικες υποχρεωσεις, η διεθνης προβολη ισχυος/συμφεροντων και οι επιχειρησιακες δυνατοτητες (πλευστοτητα,αυτονομια,αισθητηρες,δυναμη πυρος κλπ) του στολου συνολικα. Ο αριθμος α/α πλοιων που αναζητουσε το ΠΝ ηταν εως 6 μοναδες (με τις συνηθεις περικοπες παντα ηταν πιθανο να επεφτε στις 2-4 μοναδες) και θα ηταν ο ιδανικος για την χωρα μας τοσο για το αξιομαχο του ΠΝ οσο και για λογους κυρους και περιφ σταθεροτητας ως διασυνδετηριου με τα αμοιβαια συμφεροντα της σημερινης θαλασσιας δυναμης Αμερικης, της τοπικης τετραμερους συμμαχιας και κατ’επεκταση της ΕΕ. Τοτε θα μπορουσε να συμπληρωθει με σταδιακη ναυπηγηση του εθνικου πλοιου (ως γνωστον με προυποθεση τα υγειη ναυπηγεια) με βαση τα σχεδια Φ/Γ-Κορβεττας που μελετουνται τα τελευταια χρονια για αντικ/ση των Φ/Φ που θα αποσυρονται, ωστε με τις 4 ΜΕΚΟ και τα 2-6 α/α πλοια να καλυφθει η μεγιστη οροφη των κυριων μοναδων. Η οροφη αυτη υπενθυμιζω οτι εχει ηδη πεσει απο τα 18 στα 16, στα 14 και στα 12 πλοια. Σημερα ως γνωστον υπηρετουν σε 2 μοιρες Φ/Γ 13 πλοια, απλα επειδη ναυτικο χωρις αριθμους και με μικρα πλοια δεν ειναι ναυτικο αλλα ενισχυμενη ακτοφυλακη.
    Για τους SM6 ειναι νομιζω απλησιαστο ονειρο για πολλους λογους συνδυαστικα με τους οικονομικους (υπερβολικες εμβελειες,Κογκρεσσο,ΕΑΧ κλπ). Ας παρουμε πρωτα SM2, οι αποτρεπτικες δυνατοτητες των οποιων καλυπτουν τις απαιτησεις μας (και την Κυπρο/πλατφορμες εξορυξης). Επισης παροτι το σκεπτικο του αρθρου για την δικτυωση ειναι σωστο, υπαρχει η λεπτομερεια οτι αν αποκτησουμε ποτε πλοια με Aegis θα πρεπει να θεωρειται δεδομενο οτι δεν θα εχουν πανω CEC. Το CEC ειναι ενα συγκροτημα (εξωτερικη κεραια, εσωτερικους επεξεργαστες, διανομεις, κονσολες, εφεδρικες μπαταριες, απαιτησεις ενεργειας και διασυνδεσεις) με σκοπο την διανομη της ιδιας εικονας με τα μεσα που αντιστοιχα διαθετουν CEC. Για να υπαρχει ιδια εικονα με αναθεση βολων θα πρεπει να υπαρχει συστημα CEC σε κυρια μεσα ολων των Οπλων, οπως αντιστοιχα στο USN εχουμε τα USG2 επι πλοιων, USG3 στα Ε-2, USG4 σε οχηματα των πεζοναυτων και USG5 στα αεροστατα J-LENS.
    https://eng.umd.edu/html/ihof/inductees/inductpix/krill-3.png
    http://www.sptimes.com/2002/10/28/photos/biz-radar1.jpg
    http://www.sptimes.com/2002/10/28/photos/biz-radar2.jpg
    Για να γινουν ολα αυτα στα μεσα αλλης χωρας χρειαζονται πολλα χρηματα και ρισκα, για παραδειγμα ενα προβλημα που διερρευσε ειναι το νεο USG-3b που μπαινει στα αναβαθμισμενα E-2D παρεμβαλλει την λειτουργια του ρανταρ υψομετρησης του Α/Φ. Αλλα το πιο σημαντικο εμποδιο δεν ειναι αυτο, γενικα το CEC ως συμβατο με Aegis και SSDS αφορα τα μεσα δικτυωσης/κυβερνοπολεμου των ΗΠΑ και η χρηση του δεν μπορει να «μεταφερθει» για να ανταλλασσει τα δεδομενα των μεσων μιας αλλης στρατιωτικης δυναμης ακομα κι αν αυτη ειναι συμμαχικη. Επειδη το CEC αποτελει και ουσιαστικο τμημα της αντιβαλλιστικης προστασιας, οπως εχει αναφερθει επισημα σε τετοιες ασκησεις, αναβαθμισθηκαν καταλληλα τα μεσα (πλοια,ασεπε,επιγεια ρανταρ) των συμμαχικων χωρων (πχ Ιαπωνιας,ΗΒ,Ισπανιας,Ολλανδιας,Γερμανιας,Κορεας,Ταιβαν και Ρουμανιας) για να ειναι συμβατα με τη νεοτερη αμερ εκδοση Aegis που διαχειριζεται και εκτελει τις ενοποιημενες εντολες ελεγχου πυρος. Δεν επικοινωνουν τα συμμαχικα μεσα απ’ευθειας με το αμερικανικο CEC η’ παιρνοντας και αυτα συστηματα CEC, αλλα προσφεροντας πληρ/ριες στο συστημα μαχης Aegis. Οποτε και στην περιπτωση μας θα αρκουσε στο νατοικο πλαισιο η διασυνδεση των α/α πλοιων ειτε Aegis ειτε ευρωπαικων με τα αμερικανικα. Σε καθε περιπτωση προκειται για λεπτομερειες, καθως σιγουρα η αποκτηση πλοιων Aegis θα προσεφερε αμεσοτερη συμβατοτητα και οπως αναφερεται στο αρθρο θα αναβαθμιζε την διακρατικη σχεση μεσω ολικης επαναφορας σε μεσα επιφανειας του ΠΝ. Αν ειμασταν πολιτεια των ΗΠΑ (δεν υπονοω φυσικα να γινουμε) θα ειχαμε τις ακριβεις δυνατοτητες, παραταυτα μπορουμε να αναβαθμισουμε τον ρολο μας στην Αν Μεσογειο και παραλληλα να προσαρμοσουμε τις τακτικες τους στα δικα μας λιγοτερο απαιτητικα δεδομενα. Το USN επιχειρει ανα τον κοσμο και το NIFC-CA ως συνολο πολλων υποσυστηματων ειναι η αμερικανικη κινητη ομπρελλα Α2ΑD για επιχειρησεις σε απομακρυσμενες εχθρικες περιοχες Α2ΑD μεσω ανταλλαγης πληρ/ριων και επεκτασης των αποστασεων κρουσης κι αυτοπροστασιας των ομαδων μαχης αεροπλανοφορων. Γενικα το USN μετα τον Β ΠΠ ειναι πολλα χρονια μπροστα σε δογματα και τακτικες, ηδη απο το ’50 διεθετε το NTDS προγονο του Aegis και αργοτερα το New Threat Upgrade ΝΤU για συνεργατικες εμπλοκες με τα νεοτερα πλοια του Aegis (τα πρωτα εκτοξευαν κ/β που καθοδηγουσαν τα δευτερα ωστε τα πρωτα να παραμενουν πιο μακρια ανεντοπιστα). Φιλολογωντας, ακομα κι αν τους περασει ο κινεζικος στολος σε αριθμούς, οπως κρουουν και οι ιδιοι τον κωδωνα επιθυμωντας την αριθμητικη αυξηση, δεν θα ειναι καθολου ευκολο να μειωσουν την ναυτικη επιρροη τους ανα την Υδρογειο ουτε σε επιχειρησιακο ουτε σε γεωστρατηγικο επιπεδο. Στον τομεα της Integrated Warfighting Capability ηδη προχωρουν ακομα παραπερα στο NIFC-CA με ενα ασφαλες(?) tactical cloud τυπου skynet. Και αν γκουγκλαρουμε τα μελλοντικα προγ/τα συγκεκριμενα του USN με την DARPA συνολικα αναμενεται να χασουμε την μπαλα (τα Zumwalt που ειναι κατι μεταξυ πλοιου και διαστημοπλοιου θα φαινονται ασημαντα). Ειναι να αναρωτιεται κανεις τι θα’βαζαν μπροστα εαν ειχαν και τα κονδυλια της …USAF.
    https://nworeport.me/2016/05/20/us-navy-will-create-a-global-kill-web-of-all-sensors-and-weapons-but-have-called-it-tactical-cloud-instead-of-skynet/
    https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/02/09/winners-and-losers-in-the-pentagons-new-budget/?utm_term=.c0f3b58a6a63

  3. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι τα Φ35 είναι ακριβά και τι αντιπροτείνει? Να αγοραστούν πανάκριβα αντιτορπιλικά με το πλέον σύγχρονο δίκτυο κεντρικό σύστημα που δεν έχει εξαχθεί πουθενά….

    Ο αρθρογράφος επίσης υμνεί τα συστήματά και τις επιλογές του αμ ναυτικού, αγνοεί όμως ότι ο ίδιος φορέας βασίζει όλες τις μελλοντικές αεροπορικές δυνατότητες του στο Φ35.

  4. Τον έχω σε εκτίμηση τον Κωνσταντίνο Γρίβα, αλλά αδελφέ, “σταθμοί σύντηξης δεδομένων” δεν είναι και ο πιο πετυχημένος όρος. Χρειάζεται δλδ κάποια φαντασία για να δεις τα δεδομένα έστω και μεταφορικά να τήκονται (λιώνουν)..

    Αν κι όχι απ τις χειρότερες περιπτώσεις, και αυτή είναι μια ακόμα αποτυχημένη μεταφορά στα ταλαίπωρα Ελληνικά του Αγγλικού όρου fusion από ανθρώπους (εμάς τους νεοέλληνες) που ούτε τι σημαίνει σύντηξη ξέρουμε ούτε τι σημαίνει fusion.. Πόσα καρφιά μπορεί ν’αντέξει αυτή η γλώσσα πριν τα τινάξει εντελώς, ειλικρινά δεν ξέρω..

    Και δεν μπορώ να ο χωνέψω.. Όταν ήμουν φοιτητής και διάβαζα βιβλία Φυσικής πχ εντυπωσιαζόμουν τρομερά απο την συνειδητοποίηση της μεγάλης προσπάθειας που είχαν καταβάλει οι συγγραφείς να βρουν ένα πετυχημένο όρο για τον αντίστοιχο Αγγλικό.

    Σήμερα, ανοίγουν το λεξικό και την πρώτη λέξη που βλέπουν την υιοθετούν σαν την Ελληνική μετάφραση ξεριζώνοντας την από την σημασία της. Σήμερα το unbiased estimator θα το μετέφραζαν άκλιτος εκτιμητής… :-/

    Υ.Γ Για να κάνω αυτοκριτική, σύμφωνα με την δική μου λογική η πιο ακριβής μετάφραση του “fusion” είναι η “σύγχυση”. Μάλιστα κύριοι, σύγχυση δεδομένων το data fusion. … δεν ξέρω πόσοι απο σας θα το υιοθετούσατε 🙂 Θα σας πείσω όμως ευθύς αμέσως!

    fusion: απ’ το λατινικό fusio, που σημαίνει “ρίχνω λιωμένο μέταλλο σε ένα καλούπι, μειγνύω μέταλλα” και “λειώνω” απ το fundere-fundo” “χέω” ή “χεύω” και στην ελληνιστική κοινή “χύνω”.

    Συγχώνευση, απο την ίδια ρίζα, το “χέω” -> χοανεύω -> χωνεύω που σημαίνει “ρίχνω λιωμένο μέταλλο σε ένα καλούπι, μειγνύω μέταλλα”, ή και “λιώνω”, ακριβώς όπως το λατινικό fundo

    χωνεύω (ελληνιστικό ρήμα)
    – ρίχνω λιωμένο μέταλλο σε ένα καλούπι, μειγνύω μέταλλα (χαλκὸν πρῶτοι καὶ ἀλάλματα ἐχωνεύσαντο)
    – λιώνω μέταλλο (ὑπὸ τοῦ πυρὸς κεχωνευμένος)

    Συμπέρασμα: Εντάξει. Καλή μετάφραση του fusion είναι η “σύντηξη”, απλά δεν είναι η μόνη καλή. :p

    1. Οι «σταθμοί σύγχυσης δεδομένων» θα δημιουργήσουν σύγχυση σε πολλούς από εμάς κι ας είναι η ορθή μεταφορά του fusion. «Σταθμοί συγκερασμού δεδομένων» ίσως; Σκέφτομαι και τον «συμφυρμό» αλλά ας μιλήσουν οι φιλόλογοι.

      1. @Kostas

        Δεν είπα πως είναι λάθος. Άλλωστε δεν υπάρχουν λάθος λέξεις. Υπάρχουν όμως πετυχημένες ή λιγότερο πετυχημένες μεταφορές λέξεων.

        Το ενδιαφέρον είναι πως προέκυψε η σύντηξη δεδομένων κι όχι η συγχώνευση δεδομένων ή σύμμειξη ή συνένωση ή κάτι άλλο. Όλες οι λέξεις στο συγκεκριμένο πλαίσιο -διαφορετικά δεδομένα να παρουσιαστούν και να διαχειρισθούν σαν ένα) σημαίνουν το ίδιο αλλά οι λέξεις τελικά είτε παραπέμπουν κάπου (η τήξη στην θερμότητα, αλλά και σε κάτι καινούριο, με νέες ιδιότητες, το κράμα) ή έχουν κάποια λεπτή διαφοροποίηση. Θα μπορούσε ας πούμε να ήταν πχ αμαλγαμάτωση (προϊόν ανάμειξης που συγκεντρώνει τα θετικά χαρακτηριστικά των συστατικών του στοιχείων) ή σύμφυρση (όλα μαζί φύρδην μίγδην).

        Αν λοιπόν πας στο oxford dictionary:

        fusion (NOUN)
        1. The process or result of joining two or more things together to form a single entity.
        2. The process of causing a material or object to melt with intense heat so as to join with another.
        Origin: Mid 16th century: from Latin fusio(n-), from fundere ‘pour, melt’.

        Όπως βλέπεις έχει δύο έννοιες και η προέλευση είναι το λατινικό αντίστοιχο του αρχαίου «χέω» (επίσης είχε δύο έννοιες) γι αυτό και παλιά η λέξη συγχώνευση σήμαινε και το 1. και ο 2. δλδ την ένωση δια τήξεως διαφόρων μετάλλων σε κράμα, σύντηξη δλδ

        Έλα όμως που υπάρχει και το nuclear fusion. Οι φυσικοί μας το είπαν πολύ πετυχημένα σύντηξη, και λόγω της θερμότητας αλλά και λόγω των νέων ιδιοτήτων. Αν οι φυσικοί μας το είχαν μεταφράσει «πυρηνική συνένωση» κόβω το κεφάλι μου ότι εμείς οι αγράμματοι νεοέλληνες θα λέγαμε «συνένωση δεδομένων». Αν το είχαν πει «πυρηνική δακτυλουργία» θα λέγαμε «δαχτυλουργία δεδομένων». Γιατί? Γιατί βαριόμαστε. Κοιτάμε την πρώτη λέξη που βγάζει σαν μετάφραση το αγγλοελληνικό λεξικό αντί να στύψουμε λίγο το κεφάλι να βρούμε έναν πετυχημένο όρο.

        Τώρα, αν το data fusion σχετίζεται είτε με θερμότητα είτε με νέες ιδιότητες, ναι η σύντηξη είναι πετυχημένη μετάφραση. Αν όχι, πάλι πετυχημένη είναι (λόγω της ένωσης) αλλά προσωπικά θα προτιμούσα το συγχώνευση.

        @xm8 Ο συγκερασμός επειδή έχει τα δύο κέρατα ? συνήθως χρησιμοποιείται όταν συγχωνεύουμε εντελώς αντίθετα πράγματα. Πχ οι πληροφορικάριοι χρησιμοποιούν τον όρο «συγκερασμός ανόμοιων τύπων δεδομένων» για τον αγγλικό όρο «disparate data fusion».

  5. με τις ΦΡΕΜΜ τι εγινε…τα ΑΙΓΙΣ μαλλον οπως και τα υπολοιπα δεν….και με ΣΜ6…αστειο τα σκολδ ειναι ακαταλληλα για το Αιγαιον
    εδω ενας συνδεσμος με σκαφη επιφανειας…φρεγατες…μερικες εχουν και το ΑΙΓΙΣ συστημα ρανταρ

  6. Κανενας δεν σου εγγυαται ότι οι πάμπολοι αισθητήρες που θα διαθέτεις θα μπορούν να ανιχνέυσουν τα F-35. Τα F-16 έχουν εμβέλεια εντοπισμού μερικά χιλιόμετα (9) ενώ αυτά που θα φέρουν AESA κοντά στα 20-40…γιατί ο Τουρκος πιλότος λοιπόν να μην εμπλέξει πρώτος τα δικά μας μαχητικά και απλά να τα προσπεράσει?

    Αν η εικόνα είναι καλύτερη στα ΑΣΕΠΕ ή στα επίγεια ραντάρ αυτό δεν σημαίνει πως δεν δημιουργούνται πάμπολλες νεκρές ζώνες.

    Μπορει με αυτο τον τρόπο να πετύχουμε ορισμένες καταρρίψεις αλλά το Exchange ratio θα είναι μεγάλο οδηγώντας σε ήττα

    Μπουνταλα Pilot μην περιμένουμε απο απέναντι

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.