Γράφει ο Δημήτριος Γ. Καρατζάς, πηγή: academia.edu

Ερώτημα 1ο

Στις 30-10-1940 ο Ιωάννης Μεταξάς εξέθεσε στους δημοσιογράφους της εποχής με κάθε λεπτομέρεια, όλες τις απόρρητες διπλωματικές και γεωπολιτικές λεπτομέρειες της προπαρασκευής του πολέμου με τους Ιταλούς. Ταυτόχρονα τους απάλλαξε από τον περιορισμό της λογοκρισίας που είχε επιβάλλει, ζητώντας να εμψυχώσουν τον ελληνικό λαό, όντας πλέον γνώστες όλων των παραμέτρων του θέματος, για τις λεπτομέρειες του οποίου όφειλαν να τηρήσουν πολιτική απορρήτου. Ζητείται η άποψή σας για την αποτελεσματικότητα του μέτρου αυτού, σε σχέση με τα προβλεπόμενα στις σελίδες 1-3, παράγραφος «9ε» του ΔΕ-3.3.

Απάντηση

Γενικά

Το πρωί της 30 Οκτωβρίου 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς συγκέντρωσε τους δημοσιογράφους στο Γενικό Στρατηγείο (Ξενοδοχείο «Μ. Βρετανία») και τους εξέθεσε με κάθε λεπτομέρεια, όλες τις απόρρητες διπλωματικές και γεωπολιτικές λεπτομέρειες που έλαβαν χώρα τους τελευταίους 18 μήνες. Τους ανέλυσε τα γεγονότα από τον Απρίλιο του 1939 με την ιταλική επέμβαση στην Αλβανία, μέχρι και την επέμβαση των Ιταλών στην Ελλάδα. Τους εξέφρασε τους φόβους του σε περίπτωση πρόσδεσης της χώρας στον Άξονα, σε αντιδιαστολή με το πραγματικό συμφέρον που υφίσταται αν η χώρα  προσανατολίσει τα συμφέροντά της προς του Συμμάχους. Συγκεκριμένα ανέφερε:

«Έχω λογοκρισίαν και ημπορώ να σας υποχρεώσω να γράφετε μόνον ό,τι θέλω. Aυτήν την ώραν όμως δεν θέλω μόνον την πέννα σας. Θέλω και την ψυχήν σας. …. Θέλω να ξέρετε και σεις όλα τα σχετικά με την εθνικήν μας περιπέτεια ώστε να γράφετε, όχι συμμορφούμενοι προς τας οδηγίας μου, αλλά εμπνεόμενοι εις την προσωπική σας πίστιν από την γνώσιν των πραγμάτων».

Επεδίωξε, και όπως αποδείχτηκε επιτυχημένα με την βοήθεια του έντυπου τύπου και του ραδιοφώνου, να ενισχύσει την εθνική ομοψυχία, τον πατριωτισμό, και την ψυχική προετοιμασία γι αυτά που θα επακολουθούσαν. Τέλος δήλωσε την πεποίθηση ότι η τελική νίκη θα είναι με το μέρος της Ελλάδας ακόμα και εάν ο πόλεμος θα ξεκινήσει χωρίς καμία ελπίδα νίκης.[Σημ. 1]

Κατηγορίες ΨΕ

Σύμφωνα με το ΔΔ Ψυχολογικών Επιχειρήσεων (ΔΕ-3.3), οι δραστηριότητες των ΨΕ είναι στενά συνδεδεμένες με ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό σε πολιτικοστρατιωτικό επίπεδο και διακρίνονται στις παρακάτω πέντε κατηγορίες [Σημ. 2]:

•Στρατηγικές ΨΕ (ΣΨΕ)

•ΨΕ Πεδίου Μάχης (ΨΕΠΜ)

•ΨΕ Σταθεροποίησης (ΨΕΣ)

•ΨΕ Υποστήριξης Ειρήνης (ΨΕΥΕ)

•Ενημέρωση Κοινού (ΕΚ)

Η συγκεκριμένη ενέργεια του Ιωάννη Μεταξά, σύμφωνα με τα παραπάνω κατατάσσεται στις Ψυχολογικές Επιχειρήσεις Ενημέρωσης Κοινού και ειδικότερα των Πολιτών.

Ενημέρωση Κοινού

Το Ελληνικό Κοινό δεν αποτελεί στόχο των στρατιωτικών ΨΕ. Όμως, για λόγους ενημέρωσης και διατήρησης του ηθικού των ΕΔ και του κοινού, αναλαμβάνονται από εξουσιοδοτημένους κρατικούς φορείς οι ενέργειες Ενημέρωσης Κοινού. Η εκτέλεση τους λαμβάνει χώρα κεντρικά, υπό την άμεση ευθύνη του αρμόδιου κυβερνητικού φορέα, με βάση τις εισηγήσεις κατάλληλου συντονιστικού οργάνου, με σκοπό να τηρείται το κοινό ενήμερο και να παρέχει κάθε είδους υποστήριξη στις επιλογές της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, όπου και όταν χρειάζεται. Ενημέρωση Κοινού διακρίνεται στην:

•Ενημέρωση Στρατεύματος

•Ενημέρωση Πολιτών

Είναι η δημόσια κοινοποίηση των πληροφοριών που αφορούν τις ΕΔ, με σκοπό να δίδεται στoυς Έλληνες πολίτες η πραγματική εικόνα των ΕΔ, ώστε να επιτευχθεί η κατανόηση και η συμπαράσταση του κοινού προς αυτές. Τα Γραφεία Ενημέρωσης Κοινού και οι Εκπρόσωποι Τύπου των διαφόρων, αρμοδίων με την ενημέρωση, φορέων, ενημερώνουν την κοινή γνώμη μέσω των επισήμων – νομίμων ΜΜΕ. Οι ΨΕ κατά κανόνα χρησιμοποιούν μέσα ελεγχόμενα από αυτές, με οποιοδήποτε τρόπο.

Ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξά επευφημείται από Αθηναίους την 28η Οκτωβρίου 1940 μπροστά από το πολιτικό γραφείο του. Οι σειρήνες εκείνης της ημέρας και τα εμβατήρια του ραδιοφώνου εφλόγισαν την ψυχή των Ελλήνων

Επίσης καθίσταται αναγκαίο να υπάρχει συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών επίσημης ενημέρωσης και των ΨΕ σε υψηλό επίπεδο, έτσι ώστε να μη δημιουργεί εμπόδια η μία στην άλλη. Η συνεργασία επιτυγχάνεται με την ανταλλαγή συνδέσμων στις αντίστοιχες υπηρεσίες και με τον απαραίτητο συντονισμό που πρέπει να υπάρχει στην εφαρμογή της σημαντικότερης αρχής των ΨΕ, της Συγκεντρωτικής Διεύθυνσης. [Σημ. 3]

Το «Μέγαρο Δημητρίου» στην αρχική του μορφή (Ξενοδοχείο «Μ. Βρετανία»)

Ο Μεταξάς υλοποιώντας την αρχή της συνεργασίας δείχνει εμπιστοσύνη στους αντιπροσώπους των ΜΜΕ αποκαλύπτοντας πολιτικοστρατιωτικά μυστικά. Σε ολόκληρη την ομιλία του τον απασχολεί η επαφή με το λαό και η αποδοχή των αποφάσεών του, γνωρίζοντας ότι η χώρα εισέρχεται σε δύσκολη περίοδο, που απαιτεί ομόνοια, συνεργασία, εθνική ομοψυχία, πίστη στον αγώνα και υψηλό φρόνημα. Ειδικότερα όταν απευθύνεται στους εκδότες και τους δημοσιογράφους, ζητάει από αυτούς όχι μόνο «την πέννα» τους αλλά την ψυχή τους στην κοινή προσπάθεια, μέσω της οποίας θα εξασφάλιζε και την ψυχή του λαού. Ουσιαστικά προκαλεί τα υψηλά ιδανικά και ιδεώδη του έθνους.

Άρα, συνάγεται εκ του αποτελέσματος, η συγκεκριμένη ενέργεια του Μεταξά ήταν ορθή και σωστά τοποθετημένη στην πραγματικότητα της εποχής. Τις κρίσιμες εκείνες στιγμές η άρση της λογοκρισίας, η έμφαση στις επιπτώσεις από τυχών διαρροές απόρρητων πληροφοριών, η διανομή ελεγχόμενων πληροφοριών για να καταστήσει τους αρχισυντάκτες κοινωνούς του αγώνα και η επίκληση του εθνικού καθήκοντος αποτελεί υπόδειγμα ΨΕ.

Ο Μεταξάς κατάφερε να αφουγκραστεί αρχικά και στη συνέχεια να εκφράσει το ελληνικό λαϊκό συναίσθημα, την άρνηση της υποταγής, η οποία έγινε δεκτή με πρωτοφανή ενθουσιασμό τον ελληνικό λαό.

Λόγος Ιωάννου Μεταξά προς τους ιδιοκτήτες και αρχισυντάκτες του Αθηναϊκού Τύπου στο Γενικό Στρατηγείο την 30η Οκτωβρίου 1940

Ερώτημα 2ο

Kατά το Β΄ ΠΠ διεξήχθησαν εκτεταμένες ΨΕ από όλους τους εμπλεκόμενους. Επιλέξτε κατά την κρίση σας από το διαδίκτυο δύο αφίσες, μία από τη Συμμαχική πλευρά, και μία από τις δυνάμεις του Άξονα και αναλύστε τις ως προς το προπαγανδιστικό μήνυμα και την ορθή σχεδίαση (περιγραφή, μήνυμα, επικεφαλίδα, Α-Σ, ανάγκες/λύσεις, αντιθέσεις). Κατόπιν συγκρίνετε τις δύο αφίσες, αν η τεχνική τους συμπίπτει.

Απάντηση

Γενικά

«Προπαγάνδα είναι ένα όργανο μάχης ή πολέμου που χρησιμοποιείται στις ιδεολογικές, οικονομικές και πραγματικές συγκρούσεις» R.S. Lambert.

H προπαγάνδα, αν και συνδεδεμένη με πρακτικές ολοκληρωτικών καθεστώτων, χρησιμοποιήθηκε από όλα ανεξαιρέτως τα εμπλεκόμενα μέρη, προκειμένου το καθένα από αυτά να ισχυροποιήσει τη θέση του στον πόλεμο. Η χειραγώγηση της κοινής γνώμης, ο ιδεολογικός μανδύας των πολεμικών ενεργειών αλλά και των εγκλημάτων πολέμου, η ρητορική της δαιμονοποίησης του αντιπάλου, υπήρξαν κοινά αντικείμενα της προπαγάνδας των δυο στρατοπέδων: τόσο του Άξονα, όσο και των Συμμάχων [Σημ. 4].

Οι δύο παγκόσμιο πόλεμοι και οι ποικίλες πολιτικοστρατιωτικές ανακατατάξεις στην Ευρώπη αλλά και αλλού, ήταν δύο σημαντικοί παράγοντες που επηρέασαν-οδήγησαν στη δημιουργία αφισών προς εξυπηρέτηση των σκοπών των ΨΕ. Η στρατολόγηση νέων, ο δανεισμός χρημάτων για τον πόλεμο, η παρουσίαση των φρικαλεοτήτων του πολέμου, η εικόνα της οικογένειας ως υποψήφιο θύμα βίας, αποτέλεσαν κύρια θέματα των αφισών.

Παρά το γεγονός ότι οι αφίσες τόσο στη Γερμανία όσο και τις ΗΠΑ ενείχαν διαφορετικά μηνύματα, υπάρχουν μια σειρά βασικών μηχανισμών προπαγάνδας του πολέμου, τις οποίες χρησιμοποίησαν και οι δύο ηγεσίες, του Adolph Hitler και του Franklin Roosevelt, προκειμένου να επιτύχουν τον ίδιο σκοπό: την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη συσπείρωση των λαών τους απέναντι στον εχθρό. [Σημ. 5]

Οι αφίσες ως μέσο προπαγάνδας υπήρξαν το πιο σημαντικό όπλο για την επιρροή της κοινής γνώμης τόσο στην Γερμανία, όσο και τις ΗΠΑ, άλλοτε παρουσιάζοντας εμφατικά γεγονότα, άλλοτε διαστρεβλώνοντας τα ή ακόμα παραλείποντας πτυχές της καθημερινότητας. Μια αφίσα δεν ήταν μόνο μια απλή επιγραφή ή μια δημόσια ανακοίνωση. Το κείμενο αποτελούσε ένα σύνθημα σαφές και ευνόητο για το ευρύ κοινό, το οποίο με τις κατάλληλες τεχνικές (ρετούς, παραμόρφωση ή διεύρυνση) μετέδιδε εμμέσως και υποσυνείδητα το μήνυμα υπέρ ή κατά μίας άποψης, ενός προσώπου ή μίας επιλογής. Επιπλέον, ας σημειωθεί ότι η χρήση της αφίσας ήταν προτιμότερη από άλλα μέσα της προπαγάνδας, όπως φυλλάδια, κόμικς, ταινίες και ραδιοφωνικές εκπομπές εξαιτίας της συμφέρουσας οικονομικά παραγωγή τους και διότι αποδείχτηκαν αποτελεσματικές, εφόσον προσέλκυαν άμεσα το ενδιαφέρον ενός τεράστιου ποσοστού θεατών δημοσιευμένες εκ των πραγμάτων σε δημόσιο χώρο. [Σημ. 6]

Σύγκριση Αφισών

Παρακάτω παρουσιάζονται δύο αφίσες, μία από τη Συμμαχική πλευρά, και μία από τις δυνάμεις του Άξονα των οποίων το νόημα αναλύεται:

α.    Συμμαχική Αφίσα

Πηγή: wikimedia.org

Στις ΗΠΑ εκδόθηκε η αφίσα στη οποία αναγράφονται: «Ο δικός του πόλεμος τελείωσε… Ο δικός σου όχι!» και «ΑΓΟΡΑΣΕ ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΠΟΛΕΜΙΚΑ ΟΜΟΛΟΓΑ». Υποχρέωση του καθενός αμερικανού είναι να βοηθήσει τη χώρα να ανταποκριθεί οικονομικά στον πόλεμο. Η αφίσα επιδίωκε να παροτρύνει και να δημιουργήσει κίνητρο αγοράς ομολόγων για τις ανάγκες των πολεμικών επιχειρήσεων του στρατού των ΗΠΑ. Η αφίσα χρησιμοποιεί το στοιχείο του επηρεασμού, της γνώριμης εικόνας και της προδιάθεσης, διότι δείχνει τον τραυματισμένο οπλίτη ο οποίος έχει εκτελέσει ήδη το καθήκον προς την πατρίδα.

Πληρότητα Μηνύματος

•Προσέλκυση της προσοχής του στόχου, με τη δύναμη της εικόνας του τραυματία.

•Είναι κατανοητό από το στόχο, διότι είναι στην αγγλική γραφή, ως κυρίαρχη γλώσσα και επίκαιρο διότι όλοι γνωρίζουν τις ανάγκες για χρήματα.

•Διεγείρει ανάγκες και υποδεικνύει λύσεις, διότι δίνει τη διέξοδο στον τερματισμό του πολέμου και της τελικής νίκης μέσω της αγοράς ομολόγων.

β.    Γερμανική Αφίσα

Πηγή: wikimedia.org

Κατά τη διάρκεια του Β΄ΠΠ κυκλοφόρησε στη Γερμανία η παραπάνω αφίσα απεικονίζοντας έναν αετό αλυσοδεμένο σε βράχια, όμως με ανοιχτά φτερά τη στιγμή της ανατολής της σημαίας του καθεστώτος [Σημ. 7]. Με έντονα γράμματα είναι αποτυπωμένο το σύνθημα «Απελευθέρωση της Γερμανίας». Το ψυχολογικό θέμα στο οποίο βασίζεται στο αίσθημα υπεροχής του γερμανικού λαού έναντι των άλλων λαών, στη πεποίθηση ότι η ελευθερία και η επικράτηση θα επιτευχθεί μέσω του Γ΄ Ράιχ και ότι ήρθε ο κατάλληλος χρόνος για κινητοποίηση.

Πληρότητα Μηνύματος

•Προσέλκυση της προσοχής του στόχου, με το σύμβολο του εθνικοσοσιαλισμού να ανατέλλει, με τον ατρόμητο αετό και με προοπτική κίνησης που δίνουν τα ανοιχτά φτερά.

•Είναι κατανοητό από το στόχο, διότι είναι στη γερμανική γραφή, ως κυρίαρχη γλώσσα και δείχνει την ετοιμότητα του έθνους να επικρατήσει.

•Απευθύνεται στην εθνική εγρήγορση και στοχεύει σε υψηλά ιδανικά.

γ.    Σύγκριση

Αναμφίβολα, τα μηνύματα των αφισών τόσο στην Γερμανία, όσο και τις ΗΠΑ στις εκατέρωθεν επιχειρήσεις προπαγάνδας είχαν κοινά σημεία τουλάχιστον ως προς τους σκοπούς, τους οποίους εξυπηρετούσαν, ωστόσο ενείχαν διαφορετικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Στη συγκεκριμένη σύγκριση εξάγουμε ότι:

•Η μεν γερμανική ηγεσία είχε κατεύθυνση την εξιδανίκευση της άριας φυλής

•Η αμερικάνικη προπαγάνδα επιχείρησε την προβολή της ηγεσίας των ΗΠΑ ως μοναδικό θεματοφύλακα και υπερασπιστή των θεσμών, δημιουργώντας παράλληλα στερεότυπα δαιμονοποίησης του ναζισμού.

• Και οι δύο αφίσες των αντίπαλων απευθύνονται στα Ακροατήρια – Στόχους τους, χρησιμοποιώντας τις ίδιες τεχνικές.

•Έτσι επιτυγχάνονται συγκεκριμένοι ψυχολογικοί ΑΝΣΚ, που είναι η ενσυνείδητη συμμετοχή στην κοινή προσπάθεια του ένοπλου αγώνα.

•Τα μηνύματα των αφισών, είναι ορθά και αποτελεσματικά, επειδή περιέχουν προτάσεις σύντομες, που προσελκύουν την προσοχή και συνοψίζουν.

•Παράλληλα, τα κείμενα είναι απλά, σύντομα, περιεκτικά, λιτά, κατανοητά, υποδεικνύουν λύσεις, παροτρύνουν και αναφέρονται σε ένα μόνο θέμα.

•Και οι δύο πλευρές χρησιμοποιούν λακωνικά, συνοπτικά και απλουστευτικά σχόλια τα λεγόμενα sound bites.

•Τέλος να αξίζει να σημειωθεί ότι η τέχνη της αφίσας αναπτύχθηκε και εκπορεύτηκε από συστηματικές δομές προπαγάνδας όπως η Institute for Propaganda Analysis (IPA)[Σημ. 8] των ΗΠΑ και του Υπουργείου Προπαγάνδας των Γερμανών το Reichspropagandaleiter [Σημ. 9].

Αφίσες Β΄ ΠΠ

Σημειώσεις

[1] Ιωάννης Μεταξάς, Το Προσωπικό του Ημερολόγιο, επιμ. Φαίδων Βρανάς, Αθήνα: ΙΚΑΡΟΣ, 1960, σελ. 520-525.

[2] ΓΕΕΘΑ, Διεύθυνση Διακλαδικού Δόγματος, Διακλαδικό Δόγμα Ψυχολογικών Επιχειρήσεων ΔΕ 3.3, Αθήνα: ΤΥ.Ε.Σ., 2003, σελ. 1-2 έως 1-3.

[3] ΓΕΕΘΑ, Διεύθυνση Διακλαδικού Δόγματος, Διακλαδικό Δόγμα Ψυχολογικών Επιχειρήσεων ΔΕ 3.3, Αθήνα: ΤΥ.Ε.Σ., 2003, σελ. 1-3.

[4] Η προπαγάνδα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο,16/9/10 http://war-of-cartoons.blogspot.gr/2010/09/blog-post_16.html, (πρόσβαση την 9/5/14)

[5] «Η Επιλογή της Αφίσας στην Γερμανία και στις ΗΠΑ ως μέσο προπαγάνδας στον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο», Διαδικτυακός Τόπος «Θέματα Ελληνικής Ιστορίας», http://www.istorikathemata.com/2012/06/blog-post_29.html, (πρόσβαση την 8/5/14).

[6] Ibid.,(πρόσβαση την 9/5/14).

[7] Karthik Narayanaswami, Analysis of Nazi Propaganda, Harvard University.

[8]  http://en.wikipedia.org/wiki/Institute_for_Propaganda_Analysis (πρόσβαση την 16/5/14).

[9]  http://el.wikipedia.org/wiki/, (πρόσβαση την 16/5/14).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Διεύθυνση Διακλαδικού Δόγματος, ΓΕΕΘΑ,  Διακλαδικό Δόγμα Ψυχολογικών Επιχειρήσεων ΔΕ 3.3, Αθήνα: ΤΥ.Ε.Σ., 2003.

Μεταξάς, Ιωάννης, Το Προσωπικό του Ημερολόγιο, επιμ. Φαίδων Βρανάς, Αθήνα: ΙΚΑΡΟΣ, 1960.

Karthik Narayanaswami, Analysis of Nazi Propaganda, Harvard University. (Βοήθημα ΑΔΙΣΠΟ).

Η Επιλογή της Αφίσας στην Γερμανία και στις ΗΠΑ ως μέσο προπαγάνδας στον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, istorikathemeta.com, http://www.istorikathemata.com/2012/06/blog-post_29.html

Η προπαγάνδα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, war-of-cartoons.blogspot.gr, 16/9/10, http://war-of-cartoons.blogspot.gr/2010/09/blog-post_16.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Institute_for_Propaganda_Analysis

http://el.wikipedia.org/wiki/

About The Author

Παρατηρητής και ιστογράφος θεμάτων αμυντικής τεχνολογίας. Δεσμευμένος με τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις και παθιασμένος με οτιδήποτε στρατιωτικό.

ΔΕΝ επιτρέπονται απαξιωτικοί και υβριστικοί χαρακτηρισμοί εναντίον στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας. Υποβάλλοντας το σχόλιο σου επιβεβαιώνεις ότι έχεις διαβάσει και αποδεχθεί τους όρους χρήσης και σχολιασμού του ιστοτόπου. Η ευθύνη των σχολίων (αστική και ποινική) βαρύνει τους σχολιαστές. Οι απόψεις που εκφράζονται δεν αντιπροσωπεύουν εκείνες της "Προέλασης" και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως τέτοιες.

Σχολιάστε

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Αρέσει σε %d bloggers: